Samo u Srbiji ratari otimaju pašnjake od stočara i seju uglavnom suncokret i pšenicu. Sve traje i predugo, jer je rad inspekcijskih službi bio povremen.
Vlasnici goveda, uglavnom, u sistemu krava-tele su se udružili i na inicijativu „Agroprofita“ najstarijeg udruženja u oblasti agroekonomije pripremili su predlog da se uvede novi model za korišćenje pašnjaka . Glavno opredeljenje je da pravo na korišćenje pašnjaka, imaju, pre svega stočari, vlasnici goveda, ovaca i koza, što će dokazati sa spiskom životinja iz centralnog registra. Dosadašnja praksa prema konceptu Uprave za poljoprivredno zemljište nije bila takva, pa su pašnjaci dospeli u zakup gazdinstvima i pojedincima koji nemaju stoku. Oni su ove površine preoravali, ili su kosili seno bez saglasnosti Zavoda za zaštitu prirode i tokom zime prodavali stočarima.
Nakon prvog susreta sa inicijativnom stočara i dostavljenom analizom o korišćenju pašnjaka, profesor dr. Dragan Glamočić, ministar poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede se saglasio da korisnici pašnjaka treba da budu samo stočari.
Govedarstvo je u Srbiji dobilo novo obeležje uvođenjem visokokvalitetnih tovnih rasa u proizvodnju korišćenjem pašnjaka i uz punu podršku države. Samo pašnjaci su ostali pravno nepotpuno definisani.
Država je prepoznala da je ovde reč o starom metodu, a novom kvalitetu u razvoju govedarstva. Program je više godina tavorio i “kiselio” se u Ministarstvu poljoprivrede, ali smo uz podršku prof.dr Dragana Glamočića, uspeli da dokažemo da je reč, zapravo, o savremenom govedarstvu i profitabilnom poslu sa potrebnom pomoći države. Sistem “krava-tele” je tehnološki i uzgojno jasan sa velikom sigurnošću za uspeh onih koji su u osnovi ishrane opredeljeni za korišćenje pašnjaka. Danas kvalitetna grla mesnih rasa u Srbiji broje 27.000 grla, na pašnjacima je najmanje 20.000, ali i goveda simentalske rase, sa još toliko.
Radna grupa okupljena na predlog udruženja i uz saglasnost Ministarstva poljoprivede, uspela je da sagleda celokupno stanje korišćenja pašnjaka i da ponudi rešenja – alate za korišćenje pašnjaka, vezivanjem za Zakon o poljoprivrednom zemljištu i navedenu ulogu Uprave za poljoprivredno zemljište upisanu u ovom Zakonu.
Od pamtiveka, pašnjaci su namenjeni za pašarenje (ispašu) domaćih životinja i istorijski je dokazano da baš sa tom namenom su bili i ostali ekonomski oslonac i čuvar svih slojeva stanovništva na selu. I naš poznati naučnik, Mihajlo Pupin čuvajući stoku u Idvoru uočio je mnoge prirodne pojave, koje je kasnije i proučavao.
Površine pašnjaka, prema podacima Uprave za poljoprivredno zemljište u Srbiji su 185.000 hektara, od toga je 75.000 hektara preneto selima na korišćenje, a od preostalih 110.000 hektara u zakupu (korišćenju) se nalazi 51.000 hektara a 60.000 hektara se planira za davanje u zakup. Od 51.000 hektara pašnjaka koji su vraćeni, 38.000 hektara je u zakupu, a 13.000 hektara je dato na korišćenje, bez plaćanja naknade.
U analizi smo se opredelili da obuhvatimo celu teritoriju Srbije i da evidentiramo postojeće stanje:
Pašnjake za zakup 2024/25. godina preuzelo je 2.304 lica uz potpis na 4.841 ugovor.
Ukupan zakup pašnjaka u Srbiji je 38.510 hektara i tu mogućnost je koristilo 2.304 gazdinstva. Zakup 16.770 hektara u centralnoj Srbiji pokazuje da je prosečna površina za 688 zakupaca 24,37hektara, dok je taj prosek u AP Vojvodini 13,45 hektara, što ne odgovara stvarnoj situaciji na terenu.
Prosek pašnjaka po opštinama u AP Vojvodini je 2.519,31, a prosek neplodnog zemljišta po opštini: 3.509,71 hektara. Ako biološki uslovi pašnjaka optimalni, to znači da u Vojvodini postoji mogućnost za gajenje 1.259 grla u svakoj opštini, što bi moglo biti oko 56.000 grla. Međutim, ima opština koje imaju manje od 30 krava u svojim selima, a u Srbiji u više od 600 mesta nema nijedne krave. Od 2009.godine vid govedarstva sistem”krava-tele” prisutan je u više od 550 naselja.
Podaci o zakupcima i površinama po upravnim okruzima u Srbiji:
Kada se broj goveda na ispaši poveže sa veličinom pašnjaka, onda se primećuje da ne postoji simetrija.najviše ugovora za korišćenje, potpisano je u Srednjem Banatu, 691 a broj zakupaca je 332.
Velika površina pašnjaka je uzurpirana i promenjena namena. Od svih nadležnih institucija Republike, ali i samih farmera na terenu, traži se da se uđe u trag tim lokacijama kao i izvršiocima da se površine oduzmu i privedu nameni, a uzurpatori sankcionišu. Obim pašnjaka i površine prema zaključenim ugovorima, pokazuju da je potrebna hitna intervencija, jer među ugovaračima-korisnicima, nema toliko stočara.
Zakonski osnov za upravljanje pašnjacima postoji i podrazumeva potpunu brigu Uprave za poljoprivredno zemljište i nadležne inspekcije. Posebno razumevanje i odgovornost za korišćenje pašnjaka pripada javnim preduzećima (šume, vode pa i nacionalni parkovi).
Glavni uzroci kršenja zakona vezano za pašnjake su: korisnici nisu samo stočari, nedoslednost u praćenju korišćenja od potpisa ugovora o zakupu do ponašanja zakupca, nedostatak inspekcije i nadzora na terenu, ograničen rad lokalne uprave i izbegavanje procesuiranja, postojanje korupcije…
Koliko u ovom sektoru ima nelogičnosti, pokazuje i podatak da je broj korisnika pašnjaka veći od broja stočara u reonu zakupa. Dakle, pašnjake koriste oni koji nisu stočari i uglavnom ih kose i seno prodaju stočarima. Zbog predvidljivog programa ulaganja u stočarstvo ovim poslom u poslednje vreme žele da se bave pojedinci koji nisu stočari i koji ne poznaju ovaj posao.
Predlozi za sadržaj Pravilnika o korišćenju i održavanju pašnjaka
Pašnjaci jesu i ostaju poljoprivredno zemljište, ali se administrativno i sa stanovišta prakse zakupa državne zemlje u Republici Srbiji ne mogu vezivati niti njihov status izjednačiti sa izdavanjem obradivih poljoprivrednih komercijalnih površina u državnom vlasništu. Bez razlike kome su danas dati na upravljanje pašnjaci, potrebno je ceo model staviti pod nadležnost Uprave za poljoprivredno zemljište. Ova inicijativa ima podlogu u Zakonu o poljoprivrednom zemljištu, gde doslovno piše „upravlja poljoprivrednim zemljištem u državnoj svojini“.
Važno je da upravljanje pašnjacima obavlja Uprava za poljoprivredno zemljište preko svoje službe i deo posla može preneti na lokalnu upravu, s tim što zadržava svu odgovornost prema Ministarstvu poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede.
Pravo na korišćenje pašnjaka imaju samo stočari vlasnici stoke, koja je upisana u okviru HID broja i broja stoke u Registru životinja najmanje 3 godine, a prednost u zakupu imaju sadašnji korisnici pašnjaka – stav je stočara.
Korisnik pašnjaka može da za održavanje trave obavlja navodnjavanje i košenje kao i mehaničko uništavanje korova, kao i invazivnih biljaka kao što je glog, kiselo drvo, bagrem, prema saglasnosti nadležne ustanove.
Preko pašnjaka nije dozvoljeno otvaranje novih poljskih puteva niti odlaganje otpada kao i testiranje prskalica za hemijsku zaštitu bilja.
Sve pašnjačke površine u Republici Srbiji treba da budu iskorišćene za pašu, bez razlike da li je vlasnik direktno država, rezervat prirode, šumsko gazdinstvo ili javno preduzeće, uz očuvanje prirode i zemljišta.
Moraju se evidentirati HID-ovi gazdinstva kao i tačan broj stoke koja pase na seoskim pašnjacima gde je mesna zajednica upravljač. Mesna zajednica je u obavezi da prijavi Upravi za poljoprivredno zemljište sva gazdinstva koja koriste i time stiču određena prava, ali i obaveze održavanja pašnjaka kao i odgovornost za devastaciju i veterinarsku zaštitu.
Radna grupa koja je bila sastavljena od stočara iz cele Srbije očekuje prve predloge vezane za novi model korišćenja pašnjaka do 10. novembra, prema nezvaničnim informacijama Ministarstvo je opredelilo koordinatora za ovaj izuzetno koristan posao. Uspostavljanem reda u ovom sektoru vratiće se stara praksa da su pašnjaci prava riznica za blago, kako su naši stari nekad oslovljavali stoku.